Бусалба дин бахьан долаш мехках ваьнна къонах

Фото: serdalo.ru

Дукха ха я, цу сагах дувца а язде а ловш со вола. Бакъда, цхьацца гIулакхаш юкъе лелахаш а, ма хетта цох дола дувцараш тахка а довза а ха цахиларах из малха ца воаккхаш ваьгIавар со. ХIаьта хIанз ха я аьнна хет сона цох дар ала а, сайна ховр дувцфа а, язде а. Вувцаргвола къонах ва Селашкахьара вай мехка хьа а вена Экажкъонгий-юрта ваьха Магамиев Мухьаммад-ЯрагIе воI Iаьла-Хьажа.

Iаьла-Хьажах дIаяьздаь арадаьнна а, из ваь ха белггала ховш а хIама дац, цхьацца газеташ тIа а, телевизорашка а из фу саг вар, фу леладеш вар, сенца вахаш вар дувцар мара. Бакъда цхьаццанахьа боккхийча нахага а, цун ший дезалах болча нахага а дIа-хьа хеттарца цох тоъала хIама вIаштIехьадаьннад са дувца.
Iаьла-Хьажа юртарча наха хьадувцачох Селашха къамах саг хиннав, цхьаболчар Iарбий къамах хиннав из а йоах. ХIаьта селашкахьа, Ансалта яхача юрта бах цун тайпах нах, шоаех селий а лоархIаш. Из венав вай мехка 1840 шерашкахьа, юххьанца вай мехка из хьалвенача хана саг тайпах белгалвеш болча гIалгIаша из хьаваьннача юрта цIерах дIаяхийтай цун тайпан цIи Амсадой аьнна. Бакъда тахан цун дезалий дезал Iаьленаькъани, Амсадойи шин тайпан цIи язъеш ба.
Юххьанца Даьла дин кхайкаде волавеннача хана Iаьла-Хьажа хиннав ткъаь шерага кхаьча зIамига саг. КIаьнк волча хана денз бусалба Iилма лаьрххIа дийша дика ховш хиннав из. Дувцачох из деша ваьгIа моттиг Сийдола Макке я – тахан дерригача дунен тIарча бусулба наха хьажол деш йола шахьар. Цудухьа йоахаш хила а тарлу цох цхьаболча наха из Iарбий къамах хиннав, бакъда малагIча къамах из хиннав ховр Даьла ва. ХIаьта тахан вайна кертте эшар, вай хьаэцадезар да цо лелабаьча аттабоацача наькъацара воашта накъадаргдола пайдане гIулакхаш.
Макка вахаш а дешаш а итт шу ха яьккхай Iаьла-Хьажас. Цул тIехьагIа цигара цIавеча Нохчий мехка нийсвеннав из. ХIаьта Иласхан-юрта болх а нийсбенна цига берашта Къуръан хьехаш ваьхав из шин шера гаргга. Ше цига даьккхача шин шера цхьацца динца дувзаденна хIама хьехаш хиларал совгIа Iарбий мотт хьехаш а хиннаб цо шийца деша дагIача берашта. ТIаккха цхьацца метташ дика доацача наха оакхал а даь, Iаьдало кхеставеш ца вуташ цигара селашкахьа юха чувахав из. Цига вахаш имам Шамилаца хьоашал тасса а цун гарга ваха а аьттув баьннаб цун. Бакъда цхьан хаттаргахьа къовсавенна хиннав Iаьла-Хьажа Шамилаца. Россе эскарцара тIом бита, царца къувса низ тоъаргбац вай, къиза а низ болаш а паччахьалкхе я Россе, эшацар вайна царцара тIом, яхад цо. Бакъда, имам Шамила цо яхар вIалла кIо а даьдац, цул совгIа шийна раьза воацаш из вале а из шийца хилар дезаш хиннав имам. Амма Iаьла-Хьажас цунцара дIа а къаьста, дин хьехаргда ше аьннад. Бакъда, Шамила бокъо еннаяц цунна берашта хьеха, хIаьта вож ший болх дIахо беш хиннав гIулакх халача даллалца. Дукха ха ялале Шамила бIенцара нах тIехьа а баьнна, царех хьулалуш ведда гIалгIашкахьа хьалвенав из.
ВоагIаше Экажкъонгий-юрта венав Iаьла-Хьажа хьал, из да хьадувцарах 1847-1848 шераш. Цу хана Экажкъонгий-юрта маьждиг хиннад наха цхьана ламаз деш а, рузба деш а. ХIаьта ер бусалба Iилма дийша а берашта из хьийха а волга шоашта хайча Экажкъонгий-юртарча наха шоай маьждига имам а ваь берашта хьеха моттиг еннай цунна. Цига ишта вахаш ши шу гаргга ха яьлча цу ханара Iаьдал тIехьа а даьнна гIалгIаша водаваь Онгашта хьалвигав из. Цига атта а кхерамза а хеташ цу юрта ваха лаьрхIад цо. ГIалгIаша дика тIа а ийца цига ваха хайнав из Бартабоса яхача метте. Вай мехка ше воагIача хана Шамила бIенахи Iаьдалахи ведда венавале а дукхагIа цун уйла хиннай дин хьехарца къахьега. Цудухьа укхаза а бусалба дина нах тIахьехаш, царна Даьла дин хьалхадоахаш ха яьккхай цо цхьан юкъа.
Онгашта вахаш волча юкъа наха ваха цхьа моттиг вIаштIехьа а яьккха цу чу наха бусулба дин Iомадеш а дIакхайкадеш а ха яьккхай цо. Цигара цхьа шу совгIа ха яьлча Iаьдал а цхьацца бола нах а раьза боацаш, цар ваха а лела а ца вуташ цигара эккха а ваь из лелавеча наха 1852 шерашка Мужеча дIавигав из. Цига а гучаваьнна ткъо ди мара ца доаккхаш Галашка Iоаховахав.
Цу замалахьа Галашка хиннав хIаьтта дийша а ваьнна цIавена Iарчакхнаькъан (Ганиев) Iумар-молла цо тIаийца моттиг а енна Iохоаваьв Iаьла-Хьажа, сона могаш укх мехкарча наха хIама аргдац хьога, аьнна дош а денна. Цига вахаш Iумар-Моллийца деша а хайна цунца дешаш а шийна хьаьнала къахьегаш а доладаьд цо ший керда вахар.
Цхьан дийнахьа Iумар-Моллаца дагаваьннав из шийна саг йоалайича фу дар-те, цIен-нана а эш шийна, ха а йодаш латт ший, аьнна. ХIанзарчоа сабарде, хье дIачIоагIваллалца, кIезига ха яьлча кхы саг ца хуле аз сай йоI яйта а сесаг йоацаш вутаргвац хьо, аьннад цунга Молла. Цо аьнначоа раьза а хинна кхы из дош ца хьоадеш Iийнав Iаьла-Хьажа. Ха дIа мел йода наха дукхавезалуш а, цу юрта моллагIа саг венна е ваьнна хIама хилча, саг йодаш е йоагIаш хьоалчагIа нийсделча цига а водаш, цу юртарча нахаца леладечоа юкъара волаш ваха волавеннав из.
Тхьовра селашкахьа из вахача хана цунна раьза воацаш хиннача имам Шамила дIахайнад Iаьла-Хьажа ГIалгIашкахьа дешаш а наха дин хьалхадоаккхаш а волга. ТIаккха цо ший баьччий бахкийтаб ший наиб хьалха а волаш из фу саг ва а цо кхайкадер фуд а хьажа, лаьце из шийна тIа а воалаве аьнна. ТIаккха баьхкача цар хьа а леха хаьттад цунга:
– Хьона хьан бокъо еннай укх мехка а вена иштта лела?
– Сона бокъо еннар АллахI ва. Дала массадолча адама ваха а ва а маьрша кхеллад ер дуне. Саг йоах Дала, аз укх дунен чу ший хьаштдолча тайпара Даьла бехказло лора а еш шийна ваха вайта хьаьша ва. Сона из хьаьша сайх хет-кх – аьнна жоп деннад Iаьла-Хьажас.
– ХIаьта фуд Iа укхаза дер, фу Iомадеш е кхайкадеш ва хьо укх мехка? – хаьттад Наиба.
– Со бусулба саг ва, тешаме саг ва. ДIахатта укх юртарча нахага, цар хьааргда шуга. Со дешаш воаллаш саг ва дийша а варгвац Iаьхаре дIакхаччалца. Иштта сай деша а дешаш, миска къамаьл а долаш, бусулба наха Даьла динах хIама а Iомадеш лелаш саг ва со, сайна ховчох наха пайда бе уйла нигат а долаш. Тийшаболх болаш хIама а дац са. Кхы саг тIехьа лелавезаш оарцдаха дезаш къайлагIа хIамаш а дац.
– Ай хIанз Iа иштта даьча къамаьлах тийша а тийша дIа мишта гIоргда тхо. Тхона сенах хов дувцар цаIи леладер кхыдари дий хьа? – аьннад Шамала Наиба.
– Мел шо тIехьа мара цалеларах, со сайна Дала бегIача мехка мара соцаргвац. Аз юха а ях шуга, укх Галашка гIолла шо чакхдаьлча нахага дIа а хоатташ цар хьа-м аргда шуга со фу саг ва а, аз леладер фуд а. боккъала хьаштдоацар ца а дувцаш вита со сайна ваха, – аьннад Iаьла-Хьажас.
ТIаккха шоаш денача гIулакха юрта майдан тIа гулбеннача нахага хаьттад цар:
– Фу саг ва ер? МалагIча оамал тIехьа вовз шоана ер? Сенна венав ер шун юрта?
ГIалгIаша жоп деннад:
– Миска къамаьл долаш, тхога яхаш цхьаккха хIама а доацаш таккхалча ший цIагIа воаллаш саг ва ер шийна Даьла Iилма Iома а деш, из тха берашта дIа а хьехаш. Тха цамогаш хиннача бера дарба а ду укхо. Ца ховчоа бусулба хилар, ламаз, марха, кхыдар хьалха а доаккх.
Цу хана цу наха юкъе хиннаб из шоай мехкара дIавахача бакъахьа хеташ нах, бакъда хьаьша лархIар долча цар цхьа во дош аьннадац цох из хьаллацар мара. Цул совгIа, Iумар-Молла яз а даь каьхат дIадахьийтад Шамила бахкийтача нахага имамага дIале, аьнна.
Цигара из къамаьл Шамилага Iо а дергдолаш, шийга Iумар-Молла хьаденна каьхат а ийца нах бахийтаб Шимила хьалвайтача наиба. Цул тIехьагIа имама из новкъа саг а вац, ший хьашт долча ваха а лела а наха дикадар дувца а йиш йолаш ва. Вайгахьар цун дохьале хургъйоацалга цунга дIа а аьле цIадувла, аьнна саг хьал а вайта иштта уж цIабахаб. ТIаккха Iаьла-Хьажа эггара хьалха гIалгIай мехка ше венача хана ше нийсвенна хиннача Экаж-къонгий юрта ваха дIавахав, цигарча нахах бехк хеташ а, ший царна хьалхашка декхарийла хеташ а, цар шийна юхьанца даь хинна гIулакх бахьан долаш. ХIаьта ше Галашкара дIаводаш цу юртарча бахархошка аьннад цо, цхьаннахьа хьоалчагIа долча нах вIашагIкхийттача:
— Со оаша дика а лелаваьв, сога шо дика а хьежад. Шоана Даьла раьза хилва, оаша соца лаьца гIулакх Дала ше лоацалда шуца, могаш, маьрша, машаре дахалда шо. Аз шоашта вас йолаш хIама даьдале къин тIера довла. Iадика хийла шун.
Экажкъонгий-юрта ваха хьавеначул тIехьагIа кхо саг а йоалаяь дезал хьа а болабенна ваха хайнав из. Йовлой тайпах шиъ хиннай цун сесаг, цаI Йовлой язъечарехи, шоллагIъяр Бузуртанаькъан язъечарехи, хIаьта кхоалагIъяр, Кхоартой хиннай. Цу исташа цхьацца веш кхо воI ваьв цунна. Цун къонгех Йовлойчо ваьр Зубайр яхаш хиннав, Бузуртанаькъанчо ваьр Iубайдат хиннав, Кхоарточо ваьр Албаст яхаш хиннав. Зубайри, Iубайдати Iаьла-Хьажас ше техка цIераш я, хIаьта Албаст цун лоалахочо гIалгIачо тиллай.
Тхьовра юхьанца вай дийцача 1847 шера даьд яьхача Экажкъонгий-Юртарча маьждиге хьалха ламаз дайташ а, юртарча наьха дехарах цу юрта имам а хиннав 1аьла-Хьажа. Ше цу юрта мел вах, цига имамал а деш, шийна хьаьнала къа а хьегаш, могаш доацача берашта Къуръанаца дарба а деш, вешта баьцашца молхаш еш боккхагIчарна а дарба деш, готеи мангали лела а деш ваьхав из. Ше вахаш волча юкъа гIалгIай мотт дикка караберзабаь хиннаб цо, из селе ва, Iарбе ва е гIалгIа ва сага ховргдоацаш, гIалат доацаш атта бувцаш хиннаб цо гIалгIай мотт. Шийна из мотт караберзабар духьа йоалаяь хиннай а йоах цо кхоъ гIалгIа. Экажкъонгий-юрта вахаш кхалха цу юртарча кашамашка дIавеллав из.
Iаьла-Хьажий дезал шоай ютарча нахаца гIулакх а долаш, царца барта а болаш, гIалгIай а хинна бахаш ба. Уж массаза хила а хиннаб гIалгIашца дика а во а декъаш цхьана. Из бакъдеш да, 1944 шера вай къам мехках а даьккха Сибре Iодугача хана гIалгIай къамах цахиларах мехках дахац шо, укхаза даха Iе аьлча, масаза аккхарца даьха да тхо, тха даь-даьга хало йолча хана цун оагIо лаьца нах ба гIалгIай ераш болхача гIоргда тхо миччахьа ераш болхе а, акхарна хиннар мара хургдий тхона, аьнна ишта Сибре Iобаха хиннаб Iаьла-Хьажий дезал. Тахан а ба уж гIалгIашта нийсденнача хIаманца дакъа а болаш вай мехка бахаш.
Саг моллагIча къамах вале а башха вац, Даьлах кхераш, цIена дог долаш, шийна хIама хьа а деш хьаьнала вахаш вале. Керттера дар да бакъдолча хIаманна тIехьа нахаца барта хилар.
Ингушская оалача улицах ваьхав Iаьла-Хьажа. Экажкъонгий юрта кертерачарех цаI я из. Бакъда цун цIи шоай даь-даь-даь-даь цIерагIа хилча бакъахьа хеташ, Экажкъонгий-юртарча администраце, кийч а даь каьхаташ дIачуденнад шоаш йоах Iаьла-Хьажий дезалех волча Аленаькъан Мухьмада. Сона а геттара дика хургъяр аьнна хет из улица цун цIерагIа хилча, хIана аьлча моллагIболча мугIарерча наьха цIерагIа дукха я ишта улицаш, хIаьта укх дийшача сага цIерагIа хилча меттахьа хургдар из.
Iаьлах-Хьажа шозза говраца Макка ваха хьажол даь хиннав.
МоцагIа Байсара Мочкъага хьалхале а йолаш, Наьсаре вIашагI а кхийтта гIалгIай къамо ваIад яь хиннай Къаьра дувнаш дуарг ма дац оаха, мехкарий удаберг ма бац, къеденна хIама дуаргма дац, къоалаш дерг ма дац, аьнна. Цу хана цу ваIада юкъе хиннав Iаьла-Хьажа а. Мехка довнаш долаш хIама хилча цига юкъе ухаш, наха юкъе барт беча дакъа лоацаш хиннав из. Даьла раьза хилва царна Кунта-Хьажийца а, БатIал-Хьажийца а, Iовдаца а, Даьдаца а гаргалол лелаеш хиннав из. ХIаьта тоба лаьца, вирд доаккхаш хиннав из Кунта-Хьажийна. Цун бахьан а ший да.
Юххьанца Иласхан-Юрта хьехаш волча хана Iаьла-Хьажас вужаш-гIотташ цхьа бутт совгIа ха яьккха хиннай Иласхан-Юртарча Хьажаца. Ше дунен чу йоаккхаш йола ха наха дукха везаш, нахаца барта волаш, бераштта а боккхагIчарна а дарбаш деш ваьхав из.
Iаьлах-Хьажий даьккха сурт дац, цудухьа ер статья оаха цун сурт доацаш IотIайоаккх. Кхелхав из 1907 шера, дIавелла воал Экажкъонгий-Юртарча доккхийча кашамашка. Дала гешт долда цунна, Дала къахетам болба цох.

Матенаькъан Илез

№172 (12108), ера, 22 ноябрь, 2018 шу / Четверг, 22 ноября 2018 года

 
По теме
Ноахала бешамаш - Сердало Дукха сомий бешамаш хиннай хьалха, бахача наьха вай мехках дахалехьа. ХIаьта СибарегIара цIадаьхкачул тIехьагIа цхьа ха ер наьха царца дукха хьоашал доацаш, ма дарра аьлча-м цхьацца болчар тIом а лоаттабора царца.
28.11.2018
СурхотIе - Сердало Юртах лаьца Цхьа Iадат да тха редакцен, цхьацца йолча вай мехкарча юртех лаьца яздеш.
23.11.2018
Хьехархой тхьамада - Сердало Зама сиха йода, цудухьа саг хIара ден хам беш, цох бизза пайда эцаш ваха веза, шийна тIехьа дика гIулакхаш, хоза дагалоацамаш дусаргдолаш.
22.11.2018
 
Къонах - Сердало Цхьан гIалгIай юрта вахаш хиннав, геттара наха юкъе цIихеза, наха довна-шовна юкъе а кхувлаш, мел доккхадар аьнна, дов дIадаккха карах а доалаш вола, Дала хьаькъал данна къонах.
19.11.2018
Наха зуламе ца хилар - Сердало Шийна хIама хьа а деш, наха новкъа а воацаш, наьха хIама бIара а ца хьежаш вахаш вола саг дика ва, миччахьа вахе а моллагIа ха йолаш вале а. «Наьха наIарга а ваха IотаIачул, къа а хьийга дегI тоIадар тол», яхаш да дай кица.
19.11.2018
 
1221 - Министерство по внешним связям В месяц Рабиуль Авваль по мусульманскому календарю в мечети города Владикавказа Северной Осетии  состоялось мероприятие, приуроченное к Дню рождения пророка Мухаммада (с.а.с.) В нем приняли участие министр по внешним связям,
11.12.2018
При поддержке Ингушетии во Владикавказе прошло мероприятие приуроченное к месяцу Рабиуль Авваль - Magas.Ru В Мечети Владикавказа прошло мероприятие, приуроченное к месяцу Рабиуль Авваль — месяц в котором родился пророк Мухаммад.В мероприятии приняли участие министр по внешним связям, национальной политике,
10.12.2018
Iилманхо - Сердало «Шух дикагIвар, Къуръан Iома а даь,из дIахьийхар ва» Элчан хьадис (с.а.с.) ТкъестлагIча бIаьшера вай мехка дин Ислам наьха санна даьржад.
07.12.2018
 
Читайте эту суру всегда,когда чувствуете себя в опасности  (видео) - Magas.Ru Священный Коран – это свидетельство проявления бескрайней Милости Творца к своим рабам,книга божественного откровения,которая с каждым разом открывающая для нас все новые и новые смысловые глубины и до самого Судного дня
05.12.2018
JZ5L8iu92qVrRQhLxRG5 Копировать - Народное собрание Во всем мире 5 декабря 2018 года проходит празднование Дня добровольца. Этот день является не просто профессиональным праздником, а официальным признанием заслуг добровольцев перед обществом и государством.
05.12.2018
Подвиг не знает возраста 9 декабря в России отмечается День Героев Отечества — особенный праздник, призванный отдать дань мужеству, самоотверженности, патриотическим качествам людей, по праву носящих это высокое звание.
09.12.2018 Ингушетия
При поддержке Ингушетии во Владикавказе прошло мероприятие приуроченное к месяцу Рабиуль Авваль - Magas.Ru В Мечети Владикавказа прошло мероприятие, приуроченное к месяцу Рабиуль Авваль — месяц в котором родился пророк Мухаммад.В мероприятии приняли участие министр по внешним связям, национальной политике,
10.12.2018 Magas.Ru
Iилманхо - Сердало «Шух дикагIвар, Къуръан Iома а даь,из дIахьийхар ва» Элчан хьадис (с.а.с.) ТкъестлагIча бIаьшера вай мехка дин Ислам наьха санна даьржад.
07.12.2018 Сердало
По линии развития сельских территорий, на участке, где еще на моей памяти находилось пастбище, за которым расстилались колхозные поля сельскохозяйственных культур, нынче строятся детский сад, школа.
27.11.2018 Сердало
Ахмед Тангиев В наше время кража и обман становятся настолько распространёнными и обыденными явлениями, что тех, кто не ворует и не обманывает, считают людьми, не умеющими жить.
21.11.2018 Ингушетия
Дукха ха я, цу сагах дувца а язде а ловш со вола. Бакъда, цхьацца гIулакхаш юкъе лелахаш а, ма хетта цох дола дувцараш тахка а довза а ха цахиларах из малха ца воаккхаш ваьгIавар со.
22.11.2018 Сердало
Адаму Бекову вручена премия «Душа России» - Ингушетия Художественный руководитель детского хореографического ансамбля «Таргим» из Ингушетии Адам Беков награжден правительственной премией в области народного искусства «Душа России» в категории «Народный танец»,
11.12.2018 Ингушетия
Приглашаем на спектакль «Ганз» («Клад») - Министерство культуры Ингушский государственный драматический театр им. Базоркина приглашает вас на спектакль по пьесе известного ингушского писателя Бадрудина Горчханова «Ганз» («Клад»)  в постановке главного режиссера Мурата Галаева.
11.12.2018 Министерство культуры
Ингушский ансамбль «Сийг» — обладатель первого места и Гран-при фестиваля «Симфония звёзд» - Ингушетия Детский хореографический ансамбль «Сийг» из сельского поселения Троицкое Сунженского района стал обладателем Гран-при Всероссийского конкурса искусства и творчества «Симфония звёзд»,
11.12.2018 Ингушетия
Ингушский государственный драматический театр имени Базоркина приглашает зрителей на спектакль по пьесе Бадрудина Горчханова «Ганз» («Клад») в постановке главного режиссера театра Мурата Галаева, сообщает пресс-служба учреждения.
11.12.2018 Ингушетия
В Ингушетии завершился Всероссийский турнир по хоккею с шайбой среди юношей - Министерство по физической культуре На льду Хоккейной академии Фетисова «Башлоам» завершился  Всероссийский турнир по хоккею с шайбой на кубок Героя России Главы Республики Ингушетия Юнус-Бека Евкурова.
10.12.2018 Министерство по физической культуре
12 декабря в мэрии Назрани пройдет день приема граждан в рамках общероссийской акции, посвященной Дню Конституции РФ - Администрация города Последнее Обновление Дек 11, 2018 12 декабря 2018 года в Администрации города Назрань с 12 – 00 до 20- 00 часов пройдёт личный прием граждан.
11.12.2018 Администрация города
DSC 0097 - Министерство по внешним связям В рамках проведения мероприятий, приуроченных Международному дню борьбы с коррупцией, Министерством по внешним связям, национальной политике,
11.12.2018 Министерство по внешним связям
IMG_3027.JPG - Правительство Республики Ингушетия В селах Ингушетии будет обеспечена оптимальная доступность медпомощи путем создания новых и замены аварийных фельдшерско-акушерских пунктов и врачебных амбулаторий,
11.12.2018 Правительство Республики Ингушетия
Специалисты Сунженских РЭС филиала ПАО «МРСК Северного Кавказа» - «Ингушэнерго» выяснили причину отключения воздушных линий электропередачи, обеспечивающих электроснабжение сельских поселений Мужичи, Алкун,
11.12.2018 Magas.Ru