Вай кхалнаьха дувхарах

Фото: serdalo.ru

Хьалха хиннари таханар дари цаI дац. Адам хувцаденнад. Зама хувцаеннай. Уж дешаш каста-каста хаза йиш я миччахьа нах вIашагIкхийттача метте. ДукхагIа боккхийча наха а дувц цу тайпара къамаьлаш карарча хана хьалкхувшдола ноахал харцача новкъа дерзар кхераш, къаман лерхIамаш цар доадар кхераш. Бехк боаккхалга дий царех? Дац.

ДIаяхача хана леладаь гIулакхаш тахка, цу хана баьхача наха леладаьр хардухьа кIоаргIагIа чуваьлча хов вайна мел чIоагIа хувцаеннай зама. ХIаьта адамаш-м гарга а дац цу хана хинначарна. Оамалаи, леладеча гIулакхаи хувцабарал совгIа тIабувхача гIирса а геттара эргаш да адам. Цкъа-дале паргIато яржар а да из, шозлагIа-дале хьалха хинна лерхIамаш тахан адамашта юкъера даьдаьнна хилар а да.
100 шу совгIа, е цу шера гарга йолча ханал хьалха вой мехкараша а исташа а даьхача сурташка хьежача, гу вайна, мел цIенхашта лелабаьб вай къамах болча кхалнаха шоай дегIа тIара гIирс. Боккхийча исташа а мехкараша а, хоза хеташ, шоай дегIа эздел дIа а хьокхаш, леладаьд из барзкъа, вIалла кIорда а ца деш. ХIанз наггахьа кхалсаг мара гуц вайна къаьстта вай къаман дувхарца хьулъенна, из а маьре йодача йоIа дувхаш е моллагIа къаман гIулакх хьахьокхача вIашагIкхетарашка дувхаш мара нийслуц. ХIаьта Iарбий, европейский иштта кхыча къамай дувхараш царга дукха да. ХIана аьлча из аттагIа да дегIа, ишта из деце а дувхачарна хет из. Тахан вай къаман дувхар дегIа хала а хургдоацаш, вешта хьалха хинна цун амат, куц толха а ца деш хьатега йиш яр уж барзкъаш, бакъда цу тIехьа къахьега деза. Дукха къа ца хьийгача, лаьрххIа цхьа да хьалха а ваьнна ца дича кхочашде хала хIама да из, ше-ше хIаьта а хургдац. Iаьдала оагIорахьара тIахьожам а баь, мехка кулгалхой шоай чам а хинна из болх дIаболаборе-м ше морг кхы хургдацар.
Кхыча къамах болча наьха мехкарий зIамига йиIигаш мо ловзаш лелача хана вай къаман мехкарий кхойтта шерал тIехбаьлча, наха юкъе дIа-хьа а болхаш, кагийча наха тIа а ухаш, хийлаяр хана зIамига яле а хьаькъалга дегIага хьежжа маьре а йодаш кхийна мехкарий лоархIаш хиннаб. ЦIагIара араяьнна дIайодача хана, йоккха хинна, кхийна яьннарг а лаьрхIе лерттIа барзкъа тIадувхийташ хиннад цунга вай ноаноша, цун дегIа доалаш латта онк хьуладе а, из кхувш йоагIалга, хIанз бер доацалга наха дIахайта а.
Маьре яханза йоI малагIа я, маьре яха наьха сесаг яр малагIа я ховргдолаш къоастам болаш хиннад кхалнаьха дувхар. Цунга хьежжа хьаста тIа вахача ше къамаьл йоIаца ду е наьха сесагаца ду ховш хиннад кIанта. ХIаьта хIанз кхалсаго ше хьа ца аьлча, е цхьанне кертах ца даьккхача хац из маьре яха я, е яхана я. Уж халонаш хургйоацаш, наьха сесагаца ца доагIа къамаьл дергдоацаш белгало а къоастам а хиннаб из. Из гIулакх дика дагадоагIаш а из малагIча боарамах дар а ховш дукха бац тахан вай къамах кхалнах.
«13 шу йиIий даьлча, цхьа геттара дегIа эсала а йолаш, тIехьаюсаш из еце, кхийна яьннарг а лаьрхIе, цунга бустам бола коч тIаювхайойтар. Бустам бола коч ювхар маIан да йоI кхийна хилар. Накхеи, къамарги, пхьарсаши, ностараши бIаргаго йиш йолаш дацар. ЙоI-сагаи сесагаи юкъера къоастам малагIа бар аьлча, йиIий йIаьха кIажараш яр, хIаьта маьре яхача кхалсага, мел къона из яле а, кIажараш яь а е кIажъяь а мос бIаргагойта йиш йолаш яцар. Из морг хилча, човхам чIоагIа а хулар. Тхо зIамига долча хана тхога дувхадойташ дацар кхычахьара тIадена барзкъа, нагахьа дувхе а, къаман къоанзолгашца фост дарца белгал а даьккхе мара дувхадицар оаха из. Цу хана а долаш дар дезза тайпара хьаэца барзкъа, амма, дале а, тхога дувхадайтацар-кх вайдар мара. Мичча тайпара дале а, дика да-кх шийдар. Кхычахьара арахьара тIадена баркъа дувхадар харцахьа лоархIаши, кхы из мегаргдоацаши хIама дацар, из дар къаман гIирс лорабар духьа. Бакъда из хIанз дIадаьннад, кхы юха меттотте тамаш а я», — йоах бIаьра яьннача Илдарха-ГIалийтарча БIарахой Къудаса.
ДегI чоагIа боча хIама я. Хийлане корта бIогора боалабу цо. Дизза ший дегI къайла ца даьккхача, кхалсаг маьре дIаюгаш а хиннаяц хьалхарча хана. Тахан из гIулакх юхамаччахьадаьннад-м аргдац аз, бакъда, кIалтIа-м даьннад. ДIааравала хьона моге, шортта лелаш ба, вайдар Iо а даьккха, хьалха вай къамо къоабалдеш ца хинна, ийрча хеташ хинна, барзкъа тIа а дийха лела кхалнах. Цхьан оагIорахьа бехк бац цар. Вай къаманчул геттара чIоагIагIа низ болаш кхоъ йоккха культура я Кавказе чу: Iарбий, эрсий, европейски. Цудухьа цу культурашта духьал латта ца а могаш дIакIалйисай вай культура дукхагIча даькъе. Нагахьа санна вай мехка кулгалхоша дIаоарцагIа а байна, из гIулакх лерттIа тIахьожам а беш леладеш хилча вайна ма хетта ца хуле а гIойлегIа хургдар гIулакх. Вешта цхьаькха а цхьа хIама да вай кхетаде дезаш вайна ха дезаш, тахан из воай къаман барзкъ дезаш да вайна е дац. Из дош а да шийгахьа чIоагIа лоархIам болаш.
Хийла боккхийча наха хьоаду баркъа гIулакх, из дагадоалаш. Дукха ха йоацаш цхьаннахьа нах вIашагIкхийттача метте боккхийча наха гIулакх деш со волаш хьоадир из дош. Цхьанне аьлар: «ФуннагIа даь а воай къаман дувхар меттаоттаде дезар-кх», — аьнна. ШоллагIчо йоахар цунга: «ДIаваллахь Асхьаб, Iа дувцар дIадаьннад, наха хозагIдар, эргашдар деза, хIаьта вай къаман барзкъа къе да, таханарча заманга товш дац».
Шинна а оагIорахьа нийса да цу боккхийча наха дувцар. Вай къам ший къаман оамалашца дисар деза царна, тахан латташ дола хьал мичча тайпара дале а. Вай баркъа мичча тайпара дале а дунен тIа гIолла тайп-тайпарча къамашка вай бIарг кхаьбача вайна гу дукха тайпарча къамех болча Iарбаша а шоай къаман барзкъа леладеш, бусалбачар а керастачар а. Инде гIолла вай гобаьккхача, цига цар дувхадер а шоай барзкъа да, Африке дахача дукхача къамаша а шоай барзкъа хувца тигац. ХIаьта вай кхычахьар тIадена, цхьа долча хьале вай къаман нахага ца товш дола чакх садоагIа барзкъа дувхаду. Замо дIадех из.
Лакхе аз бийцача боккхийча нахах цхьанне шоай къамаьл дIахохьош аьлар: «Аз се дIа мел кхаьчача масала кхувлаш ба цигаьнаш. Шоай мехках а, къамах а, дуненах а беха, баьла-баьннача чатараш а детташ лелача цигаьнаша тахан а хийцадац шоай барзкъа. Тхьовра гIулакх мишта дар аьлча, нагахьа санна йоI дувхарца хьакхашта яьнна яле, цунца зоахалол хьоаде вахача зIамигача саго оалаш нийслора, Iа хьай дегIа гIирс тоаборе, хьо сайна Дала йогIар ловш вар со, хьоца зоахалол а дергдар аз, аьле. Из дар, цкъа-дале, йоIах бехк баккхар, шозлагIа-дале, цунга ший дегIа барзкъа тоадайтар. Ишта дар цу хана, хIаьта хIанз вай дIахийца лела нах мо мукъа битаб воай кхалнах. Из нийса а дац. Бусалба дино а ма йоахий кхалнахага дегI дIахьулде, лерттIа гIирс тIабувха. Аз яхац кхалнах халбата бохкабе, бакъда къаман Iадатаца-м хила деза кхалвар а маIавар а. маIа нах а хул товш доаца барзкъа дувхаш, бакъда кхалбараш дукхагIа ба тахан латтача хана», — йоахар воккхача сага Матенаькъан Абубакара Асхьаба.
Хийла арахьа дIа-хьа дахача, е мехкара боаца арара нах тIабаьхкача вай къаман гIирс тIабийха йоI е зIамига саг бIаргабайча, цецъамагIа баьле, хьежаш, из хоза хеташ хул кхыча къамах бола нах. ХIаьта вай из сов маьхе лархIац, лоархIаре, хIаране тIа-м дувхадергдар шоай къамандар. Ма дарра аьлча лархIац вай из, хьалха хиннар дIадаьннад.
Аз хьалха а хьоадаьд из хIанз а укхаза кердадаккха лов сона цхьан эрсе йоIо вай баркъа хьаькъе даь къамаьл: «ЧIоагIа хоза тет сона гIалгIай дувхар, къаьстта кхалнаьхадар. Пхьешал дIахо Iодада коараш, уралатта къамарга воротник геттара йоI цIенхашта хилар, сий долаш, цIена хилар хьогойташ да аз кхетадечох. Сона хет, се гIалгIа яларе айс из барзкъа дувхадергдар, аьнна. Из барзкъа а дувхаш халхар деча хана тайжа дода фекема морг йода йоI. Хоза болх ба из, са дега хьамсара болаш», — йоах Ставрополерча юкъара болх лелабеш йолча яхархочо Пабеднова Анастасияс.
Нагахьа санна къаман дувхарца кийчъенна йоI е сесаг бIаргаяйча, хийлане оал, ер а я укхаза, яхача заман гIирсаца кийчъенна лелаш. Из ца а яхаш, Европа, Iарбий, иштта кхыча паччахьалкхений барзкъаш дувхадечул, вай къаман барзкъаш вай дувхадоре бакъахьа дар. Цу гIулакха бехке кхалнахал чIоагIагIа маIа нах ба. Уж шоаш а хийлавар мукъа хийца говр мо лелаш хул. Уж бовла беза шоай кхалнахага хьамсарча къаман барзкъа тIадувхийта оарцагIа. Вай сий де а дезаш, лархIа а безаш, лорабе а безаш нах ба уж. Кхы вIалла деце, вай наоной, йижарий, истий, мехкарий ба уж.
Сай хьамсарча, сайна дукхабеза йижарашка ях аз, ма кхоссалаш шоай ноаноша лелабаь из хоза гIирс Iо. Ма доаделаш цун сий. Кхы мел дар дIадаьлча а, вай къаман кхалнаьха барзкъа ма дий из. ЛархIалаш из, сий делаш цун, кхом белаш цун!

Матенаькъан Илез

№158 (12094), шинара, 23 октябрь, 2018 шу/Вторник, 23 октября 2018 года

 
По теме
Мехкахочун каш тIа - Сердало Со зIамига волаш, Джабагиев Висан-Гири а цун дезалера нах а дикача оагIорахьа хьоахабе йиш йолаш бацар.
31.10.2018
МалагIа фаьлгаш довз шун берашта, хой шоана - Сердало Цхьаккха къайле йоацаш да, кхувш доагIача берашта шоай къаман мотт бицбеш латташ хиларал совгIа царна гIалгIай къаман багахбувцама дакъа а вай дицдеш латташ хилар.
24.10.2018
 
Зураб Церетели будет оформлять этномузей в Ингушетии - IngNews.Ru По словам Главы Ингушетии Юнус-Бека Евкурова, этнографический музей, который будет открыт в стометровой башне Согласия в декабре 2018 года в столице Ингушетии - Магасе, может попасть в книги рекордов России и Гиннесса.
16.11.2018
 
Жительница республики подозревается в покушении на мошенничество - Следственный комитет Следственным отделом по городу Малгобек следственного управления Следственного комитета Российской Федерации по Республике Ингушетия возбуждено уголовное дело в отношении жительницы республики.
16.11.2018 Следственный комитет
Прокуратурой г. Назрани поддержано государственное обвинение по уголовному делу в отношении ранее дважды судимого 30-летнего жителя РСО-Алания Мациева М., который обвиняется в совершении преступлений,
16.11.2018 Прокуратура
20 ноября текущего года в рамках проведения Всероссийского Дня правовой помощи детям сотрудники ОФСИН России по Республике Ингушетия окажут юридическую помощь.
16.11.2018 ОФСИН по Республике Ингушетия
На прошлой неделе только в Назрановском районе Ингушетии произошли три дорожно – транспортных происшествия с гибелью людей.
12.11.2018 Сердало
В соответствии со ст. 151 УПК РФ следователями Следственного комитета Российской Федерации производится предварительное следствие по уголовным делам, в том числе о преступлениях,
02.11.2018 Сердало
Порядка 7 тысяч человек стали участниками памятных мероприятий в Назрани, посвященных Дню памяти жертв политических репрессий и 26-й годовщине «осетино-ингушского конфликта» 1992 года, сообщает пресс-служба Главы Ингушетии.
30.10.2018 Ингушетия
В краеведческом музее Ингушетии проходит выставка Адама Падиева «Природа и творчество» - Ингушетия В Ингушском государственном музее краеведения имени Тугана Мальсагова открылась выставка декоративно-прикладного искусства мастера художественной обработки дерева Адама Падиева «Природа и творчество»,
16.11.2018 Ингушетия
Музей изобразительных искусств Ингушетии принимает участие в акции «Мой любимый музей» - Ингушетия Государственный музей изобразительных искусств Ингушетии принимает участие во всероссийской акции «Мой любимый музей», которую проводит Министерство культуры России.
15.11.2018 Ингушетия
Жителям Ингушетии предлагают придумать новые достопримечательности своего края - Ингушетия Жителей Ингушетии приглашают стать участниками конкурса идей новых достопримечательностей «Культурный след», сообщает пресс-служба Государственного музея изобразительных искусств республики.
16.11.2018 Ингушетия
В рамках нового проекта «Презентация художника» в Государственном музее изобразительных искусств Ингушетии прошла презентация начинающей художницы Фатимы Балаевой, сообщает пресс-служба учреждения.
16.11.2018 Ингушетия
Юный ингушский спортсмен из Тюмени занял первое место на соревнованиях по дзюдо - Ингушетия Юный ингушский спортсмен из города Тюмень Мухамед Гандалоев занял первое место в соревнованиях по дзюдо «Король партера» По информации интернет-ресурса «ИнгушСпорт», мальчик выступал в весовой категории до 22 кг.
16.11.2018 Ингушетия
20181024_221155.jpg - Правительство Республики Ингушетия Этнографический музей, который будет открыт в стометровой Башне Согласия в декабре 2018 года в Магасе, может попасть в книги рекордов России и Гиннесса.
16.11.2018 Правительство Республики Ингушетия
Ю. Евкуров: «Начало строительства поликлиники на 300 посещений в смену — знаменательное событие для Сунженского района» - Ингушетия Юнус-Бек Евкуров дал старт строительству в Сунженском районе Ингушетии. Он заложил капсулу на месте будущего строительства поликлиники с женской консультацией.
14.11.2018 Ингушетия
Человек и работа Время трудовых подвигов, кажется, уходит в прошлое… Если раньше люди боролись за право на труд, то ныне, по оценке экспертов,
14.11.2018 Сердало
Цхьа юкъ яр вай мехка, машенаш вIашкакхийтта хиннача хатарех, геттара чIоагIа нах лозабаьб е саг веннав, яхаш хIара дийнахьа хоамаш хьахозаш, наьха коашка а мехка а таьзеташ, халахетараш латташ.
14.11.2018 Сердало
AF3I4923.jpg - Республика Ингушетия Глава Ингушетии Юнус-Бек Евкуров в ходе встречи с начальником отдела геологии и лицензирования Департамента по недропользованию по СКФО по РИ Зарой Яндиевой поручил провести переоценку запасов подземных вод на Назрановск
16.11.2018 Республика Ингушетия
20181024_221155.jpg - Правительство Республики Ингушетия Этнографический музей, который будет открыт в стометровой Башне Согласия в декабре 2018 года в Магасе, может попасть в книги рекордов России и Гиннесса.
16.11.2018 Правительство Республики Ингушетия
Уважаемые жители сельских поселений  Аки-юрт,  Новый Редант, Зязиков-юрт,  и частично Нижние Ачалуки!
16.11.2018 Администрация Малгобекского р-на