Коазой Дауда Нурдин

Наггахьа саг хургвац вай мехка историк, йоазонхо, Iилманхо, суртанч вола Коазой Дауда Нурдин ца вовзаш. Из ваьв 1961-ча шера ТIой-Юрта март бетта 16-ча дийнахьа. Нурдин ваь дукха ха ялале, Казахстане дIабахе кIеззига ха йоаккх цун дас-нанас, шоашца шоай бераш а долаш. Цига цхьа ши шу а даьккха цIабаьхкачул тIехьагIа уж баха ховша Наьсаре. 1968-ча шера Наьсарен № 1 йолчача школе деша вода Нурдин. 1978-ча шера йистейоаккха цо цу хана Наьсаре керда хьалъяь йола № 4 йолча школа. 1978-1979-ча шерашка Якуте хул из болх беш. 1979-ча шера из деша отта Томскерча университета исторически факультете. Цигара, 4 курс яьккха 5-ча курсе дешаш волча хана, цхьацца цу заман гIалгIай къаман кIалдиса латта гIулакхаш хьехадеш, айде гIерташ хилар бахьан долаш бехк а бий дешара дIавоаккх Нурдин. Цул тIехьагIа 1984-ча шера Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета заочни отделене дIаотт из ший Iилма дIахо дешар духьа. Цига дешаш а волаш история предмет хьехаш Аьлтий-Юртарча 8-ча шерага кхаччалца дешар хиннача школе болх бу цо. Бакъда, дукха ха ялалехь, дешар заочно хиларах ваха бокъо я аьле, кхайке тIа а вийхе, 1984-1986-гIча шерашка советски эскаре амал деш хуш из. ХIаьта цигара цIавеча, 1988-ча шера дIачакхдоаккх цо ший дешар. Эскарера ц1авеча балха юхааравоал из хьалха ше хиннача Аьлтий-Юртарча школе.

1987-ча шера Аьлтий-Юртарча школера хьа а ваьле, Наьсарен № 1 йолча школе балха вода Нурдин, история хьехаш. Цига цо болх бу кхаь шера. 1994-1997-ча шерашка ГIалгIай паччахьалкхен мехктохкама музее болх бу цо. Цига балха волаш, ше Томскера Iоаяь материал тохкаш дукха къахьега.

Кхувш воагIача хана денз къаман истори дагадоаллаш волча Нурдина ше Томске деша волча хана цхьацца г1алг1ай къамаца дувзаденна шийна кора мел даь хIама д1аязду, к1езига дар аьле цадуташ. «Йоаккха бибилитека яр тха университете. Цу библиотеке дукха вагIар со, вай истореца дувзаденна йоазонаш лехаш, уж хьатIаяздеш. Сайна пайдана хургда аьнна хеташ дола цхьа хIама дIа ца яздеш дитацар аз. МоллагIа а вай къамаца, мехкаца, меттаца дувзаденна хIама тIадолаш цхьа мугIа сайна корабича цох доккха х1ама хеташ из хьатIаязбора. ТIехьагIа цхьацца история Iилман даькъе балхаш яздеча хана дикка накъа баьнаб сона цу хана айса баь болх», – йоах Нурдина.

Ше 2-ча курсе деша вагIача хана денз волавеннав Нурдин цхьацца Iилман йоазош де. Исбахьлен йоазош школе деша вагIача хана денз деш хиннав из. Уж цо кепадийттад «Наьсарен оаз», «Сердало», «Ленина никъ», «Наьсархо», «Комсомольское племя», «Нефтяник», «Ингушетия» яхача газеташ тIа, цул совгIа, «Лоаман Iуйре», «СелаIад», «Маьтлоам», «Дон», «Литературни ГIалгIайче», «Литературная Кабардино-Балкария» яхача таптараш тIа. Иштта, тIехьагIа цун исбахьлен кхоллам юкъебахаб 4, 5, 8 классашта долча учебникаш тIа. ДукхагIа мел дола Нурдина литературан балхаш берашта лаьрхIа да. Укхаза ала деза, берашцара чам болаш, уж дукха дезаш, шоай къаман гIулакх довзаш уж хьалкхер дог доахаш хиларца да цо берашта лаьрхIа яздеш хилар бахьан, аьнна.

Хоамбоаржабар даькъе хьинаре къахьийгарех ца1 ва Нурдин. Цо болх баьб «ГIалгIайче», «Наьсарен оаз» яхача газеташка. 1997-ча шера Россе хоамбоаржабархой цхьоагIон чу дIаэца из. ХIаьта гIалгIай литература дегIадоаладаргахьа къахьегаш хилар бахьан долаш 2001-ча шера из дIаэца ГIалгIайчен йоазонхой цхьоагIон чу. Дукха ха ялале 2002-ча шера Россе йоазонхой цхьоагIон доакъашхо а хул цох. ХIаьта 2003-ча шера из дIачувода Россе литературан фонде. Ше яздеча балхашкахьа а, шийна болча сакъердама а, вешта лаьрххIа а сурташ дехкаш даь балхаш хиларах 2009-ча шера Нурдин дIачуэца, ГIалгIайчен суртанчий цхьоагIон чу.

Исбахьлен литература а, Iилман а даькъе къахьийга дукха тайп-тайпара книжкаш арадийнад Дауда Нурдина. 2002-ча шера «Доккха дий вай дуне?» яха дувцараши фаьлгаши тIадола берашта лаьрхIа хьалхара книжка кепатехад цун. «Со седкъий гулдеш лел» яхача стихай гуллам арадаьннад цун 2010-ча шера. Иштта цу шера арадаьннад «Баскилг» яха берашта лаьрхIа стихай гулам. 2012-2015-ча шерашка арадийнад цунна берашта яздаь стихайи, фаьлгии, дувцари гулламаш: «Це пу?» (2012-гIа шу), «Садоалла хIамаш» (2013-гIа шу), «Ва-да-дай!» (2013-гIа шу), «Зоокарт» (2015-гIа шу), «Говза эп» (2015-гIа шу). «Дийнаташи баьцовгIаши» яха гIалгIай-эрсийи, эрсий-гIалгIайи дошлорг арадаьннад 2012-ча шера. 2015-ча шера арадаьннад Б1арахой Нинайци Хайренаькъан Бай- Iаьлаци цхьана оттадаь «ГIалгIай-эрсий терминий дошлорг».

ДIахо йодача хана таро хуле арадаха лаьрхIа волаш кийчдаь дадаш дукха балхаш да Нурдина. Царех дукхагIдараш шийна дукхабезача дешахошта – берашта лаьрхIа да цун, «Йилбазахийкхухьаргаш», «Бийдольгаш», «Водар со, водар со…», «Лорси Солсеи», «Сонта шолкъа», «ГIалгIай мохк» иштта кхыдараш а. Вешта боккхагIчарна лаьрхIа яздаь «Тийшаболх» яха книжка а кийчдаьд кепатоха мара цадезаш. Цул совгIа Къилбаседа Кавказа йоазонхой дувцарий гулламашта юкъе дахад цун цхьацца дола дувцараш.

Вай мехка дайзача а ца Iеш, Къилбасеа Кавказе массанахьа довзаш да ала йиш я Коазой Дауда Нурдина сурташ. Дукханахьа ший сурташ наха гойта овттадаь хиннад цо, хьежача наха лакха мах а беш. Цунга хьежжа дукха толамаш а даьхад. Вай мехка а, мехкал арахьа а дукха выставкаш яй. 1995-ча шера Элдарха-ГIалий тIарча Музее «ГIалгIайчен исбахьле» аьнна цIи а йолаш ший суртай выставка ю цо. ХIаьта 1995-ча шера цу музее цIаькха выставка ю, «Золотая осень Ингушетии» аьнна цIи а тиле. Цу шера Назранерча Паччахьалкхен мохктохкара музее дIахьу цхьаькха выставка. 2000-ча шера Москве, «Шалом» яхача Европа къамай культуран центре выставка дIахьу, 2001-ча шера гIалгIай халкъа «Сесарий цIей» дездеш Назране цхьакха выставка хул. Назрань шахьар кхелла 220 шу дизар дездеш 2001-ча шера Назране цхьакха выставка хул, «Современное искусство художников Ингушетии» яха выставка дIахьу, Майкопе 200-ча шера.

Литература дегIадоаладареи сурташ дехкареи декъе къахьийгача а ца Iеш Нурдина дукха балхаш даьд гIалгIай истори тохкаш. 2002-ча шера «История ингушского народа» яхача книшка арадаьннад, 2003-ча шера «Магас по археологическим и письменным источникам», 2006-ча шера «История развития судебной системы Ингушетии», «Город Назрань: исторический очерк» иштта кхы дукхадарашш. 2011-ча шера арадоал Нурдин бехктохкаме редактор а волаш, из юкъе а волаш виъ автора яздаь «ГIалгIайчен истори». Ше мел даьча Iилман белхашта юкъе эггара лоархIаме из болх хета шийна, йоах Нурдина. (ХIаьта ала деза, Нурдин автор а волаш ткъаь дийтта кинижка арадаьнна хилар).

1998-ча шера Наьсарен № 1 йола гимназе хьайийлачахой 2015-ча шерага кхаччалца «История Ингушетии» яха предмед хьехаш, «Историки-краеведы» яхача клуба кулгалхо волаш балхаш даьд Нурдина. Цо болх баьча цу шерашка гимназе кепатохаш ара мел даьннача книшкан редактор хул из. Дукха книжка да цар цу юкъа арадаьккхар. «Цхьацца исторен, литературан, хьехархошта долча пособия даькъе къахьегаш 50 совгIа книжка арадаьккха хургда оаха», – йоах Нурдина ше гимназе болх баь ха дагаухаш.

Хьоадинза дита йиш яц цхьакха. 1994-ча шера ГIалгIайчен керттера шахьар а хургйолаш хьалйоттаргйолча шахьарах Магас аьнна цIи тиллар Нурдин ва. Цо хьалха даккхарца барт а кхийтта дIатиллай Магас яха цIи. «Магас тхьовра моалой тIабаьхкачахана цар йоха яь Аланий керттера шахьар хиннай, тIаккха оаха цхьацца оахкама тохкамаш дича хIанзар Магас иллача из илай аьнна хеташ соцам ба вай. Цудухьа иштта цу шахьара цIи хьадийнае а, из иллача кхыйола цIи лелаеш шахьар цахилар а ловш ишта хьалхаяьккхаяр аз из цIи», – йоах дIахо Нурдина, цу хана ше дош оттадар мишта хилар дагаухаш.

2004-гIча шера денз из болх беш ва ГIалгIай Iилма-тохкама института исторен отдела хьалххо волаш. Цо кулгалдеш цига арадийнад «Вопросы истории Ингушетии» яха исторен Iилман болхлой гулламаш.

1993-1994-ча шерашка «СелаIад» яхача берий таптара редакце болхбаьб Нурдина. Цига болхло волаш а, дукха ший йоазош кепадетташ цу тептара тIа автор ва из тахханалца. Чам болаш, дезаш тIаэца дешархоша Нурдина йоазон кхоллама балхаш.

Ше дунен чу мел ваха, нах безаш, къам дезаш хьавоагIа из.

Дукха да Iилма тохкаш Нурдина даь балхаш, царех дукхагIчар аз цIераш а яхаяц. Цо ше баьча Iилман балха тIа хьигача къина духьал баркал оалаш, 2006-ча шера «Заслуженный деятель науки РИ» яха цIи еннай цунна.

Дала могаш маьрша а волаш, къаман гIулакх тохкаш а волаш шийна мел лов воахаволва из.

Матенаькъан Илез

Газета «Сердало» № 37-38


Данный материал опубликован на сайте BezFormata 11 января 2019 года,
ниже указана дата, когда материал был опубликован на сайте первоисточника!

Ещё новости о событии:

Наггахьа саг хургвац вай мехка историк, йоазонхо, Iилманхо, суртанч вола Коазой Дауда Нурдин ца вовзаш.
14:40 17.03.2016 Skforussia.Ru - Магас
Наггахьа саг хургвац вай мехка историк, йоазонхо, Iилманхо, суртанч вола Коазой Дауда Нурдин ца вовзаш.
10:16 17.03.2016 Сердало - Магас
 
По теме
Согласно действующему законодательству Российской Федерации цены на товары не подлежат государственному регулированию, являются свободными и формируются продавцами самостоятельно, исходя из складывающейся на рынке конъюнктуры,
Сообщаем Вам, что в связи с проводимыми ремонтно-восстановительными работами уличного освещения на участке ФАД Р-217 \"Кавказ\" км579+800-км+900 (с.п.
В Магасе под председательством Председателя Народного Собрания Республики Ингушетия, Секретаря Партии Магомета Тумгоева состоялся Президиум Ингушского регионального отделения Всероссийской политической партии «Единой России».
Сотрудники Центра противодействия экстремизму МВД по Республике Ингушетия совместно с коллегами из УФСБ России по Республике Ингушетия в ходе проведения оперативно-розыскных мероприятий обнаружили в домовладении жителя г.
5818656a 203f 4e77 842f 11671b55cb06 - Город Магас В целях предупреждения фактов гибели либо причинения вреда здоровью детей Комиссия по делам несовершеннолетних и защите их прав при администрации г.Магас в очередной раз акцентируют внимание родителей, лиц,
Город Магас
Всегда с народом - Газета Ингушетия К 80-летию видного политического и общественного деятеля Ингушетии Иссы Костоева Можно сказать, что в судьбе этого человека, которого по праву называют великим сыщиком,
Газета Ингушетия
По состоянию на 09.08.2022г. всего проведено скрининговых исследований на новую коронавирусную инфекцию 1021859 (206874 - ФБУЗ «ЦГиЭ в РИ», 793013 - МО минздрава РИ, 21972 -коммерческие лаборатории,
Роспотребнадзор
Еженедельный мониторинг по КГЛ - Роспотребнадзор По данным еженедельного мониторинга Управлением Роспотребнадзора по Республике Ингушетия на 8 августа 2022 г.
Роспотребнадзор
Школьники Ингушетии поддержали акцию «Письмо солдату» - Росгвардия В рамках всероссийской патриотической акции «Письмо солдату» ученики школ из различных городов и населенных пунктов Ингушетии отправили трогательные послания военнослужащим и сотрудникам республиканского управления Росгвардии,
Росгвардия
В Магасе под председательством Председателя Народного Собрания Республики Ингушетия, Секретаря Партии Магомета Тумгоева состоялся Президиум Ингушского регионального отделения Всероссийской политической партии «Единой России».
Народное собрание